Bóng chuyền nữ Việt Nam thua Indonesia 0-3 tại Asiad 20: đứt gãy ở bước một và một trận đấu bị lùi giờ

Sảnh khách sạn lúc 11 giờ

Tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba trong sảnh khách sạn, nơi ban tổ chức Asiad 20 kê tạm mấy chiếc ghế nhựa cho phóng viên chờ xe. Đồng hồ nhích qua 11 giờ, rồi 11 giờ 05. Tuyến đường từ khách sạn tới nhà thi đấu dài hơn một tiếng đồng hồ, và chuyến xe đưa đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam tới sân vẫn chưa xuất hiện. Các cô gái ngồi bệt xuống sàn, tựa lưng vào vali. Có người nhắm mắt. Có người bấm điện thoại. Không ai nói gì.

Kế hoạch ban đầu là 10 giờ 10 phút khởi hành. Sau 11 giờ, xe vẫn chưa tới.

Trận đấu với Indonesia ở vòng phân loại 5-8 phải lùi lại 30 phút. Ban tổ chức thông báo. Huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt cùng ban huấn luyện phải xoay lại toàn bộ giáo án khởi động. Không có tiếng quát, không có tiếng đập bảng chiến thuật. Chỉ một tiếng thở dài tập thể trong sảnh khách sạn, thứ âm thanh mà tôi đã nghe đủ nhiều trong nghề để biết nó không lành.

Rồi trận đấu diễn ra. 20-25. 21-25. 18-25.

Ba set, không set nào chạm mốc 22 điểm. Tôi ngồi lại rất lâu sau tiếng còi cuối, tự hỏi điều gì vừa xảy ra với một đội bóng mà cách đây không lâu còn được đánh giá cao hơn chính đối thủ này.

Một trận đấu không có đường lùi

Ở tuổi 60 tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray. Nhưng ở tuổi 60, tôi cũng học được rằng có những trận thua đọc được từ rất lâu trước khi quả bóng đầu tiên bay lên.

Việt Nam vào vòng phân loại 5-8 sau thất bại trước Trung Quốc ở tứ kết. Indonesia vào cùng nhánh sau khi thua Thái Lan 0-3. Nhánh đấu này không có vòng hai cơ hội: thắng thì vào trận tranh hạng 5, thua thì rơi xuống nhánh tranh hạng 7-8. Sau tiếng còi ở nhà thi đấu hôm nay, đội tuyển nữ Việt Nam không còn cửa chạm tới vị trí thứ 5 của Asiad 20.

Điều khiến tôi trăn trở nằm ở chỗ khác. Tại kỳ SEA V-Cup gần nhất, Việt Nam được đánh giá cao hơn Indonesia, dẫn trước tới 2 set, rồi thua ngược 2-3. Đó là kiểu kịch bản mà giới chuyên môn gọi là đánh rơi trận đấu từ trong tay mình. Hôm nay, tỷ số không còn là thua ngược. Nó là thua thẳng, thua đều, thua ở cả ba set, và thua ở chính những pha bóng mà đội tuyển từng làm rất tốt.

Ba set, ba khoảng cách: 5 điểm, 4 điểm và 7 điểm. Tổng cộng 59-75. Hai set đầu đội tuyển còn bám được tới vùng 20-21 điểm, tức là vẫn còn cửa. Set ba tụt xuống 18, tức là cửa đã khép từ rất sớm.

Có một chi tiết dễ bị bỏ qua: đây là nhà thi đấu khác so với các trận trước của đội tuyển. Ban tổ chức Asiad luôn phân bổ địa điểm theo lịch thi đấu, và việc phải di chuyển sang một nhà thi đấu mới đồng nghĩa với việc không có buổi làm quen mặt sân đúng nghĩa. Với một đội chơi dựa trên nhịp và cảm giác không gian, mặt sân lạ không phải chuyện nhỏ.

Tôi đến Moscow để ghi âm họp báo, ra về với danh sách bạn bè mới. Bài học nằm ở chỗ đó: hậu cần ở các đại hội thể thao đa môn chưa bao giờ là chuyện phụ. Nó là một phần của thành tích.

Chuỗi chuyền một – chuyền hai – tấn công đứt gãy

Đội tuyển nữ Việt Nam chơi thứ bóng chuyền kiểu châu Á: nhanh, biến hóa, dựa vào nhịp. Muốn chơi được như vậy, cần ba mắt xích khớp với nhau. Đường chuyền một phải ổn định để tay chuyền hai có thời gian đứng đúng vị trí. Tay chuyền hai phải đọc được khối chắn đối phương để phân bổ bóng ra hai biên hoặc vào giữa. Và hai biên phải đủ lực để kết thúc khi bóng buộc phải ra ngoài hệ thống.

Hôm nay, cả ba mắt xích đều lỏng.

Theo những gì tôi ghi nhận được tại sân, điểm yếu lớn nhất nằm ở bước một. Khi đường chuyền một không đưa bóng tới vùng giữa lưới, tay chuyền hai buộc phải chạy theo bóng, và mọi phương án tấn công nhanh đều sụp đổ. Bóng đành đưa ra biên. Bóng ra biên trong tình trạng ngoài hệ thống thì khối chắn đối phương chỉ việc chờ sẵn. Đó là vòng xoáy quen thuộc: mất bước một, mất nhịp, mất luôn quyền chủ động.

Nói cách khác, thứ bị mất không phải một kỹ năng đơn lẻ. Cả một chuỗi bị mất cùng lúc.

Điểm yếu thứ hai là khâu chắn bóng. Đội tuyển chắn bóng muộn nhịp. Khi bước một đã hỏng, khối chắn của mình thường phải phán đoán sớm hơn đối phương một nhịp, và đó là bài toán gần như không thể giải nếu đối thủ cố tình đánh chậm, đánh vào tay chắn hoặc khai thác khoảng trống sau tay chuyền hai. Indonesia làm điều đó rất kiên nhẫn.

Điểm yếu thứ ba là tấn công. Nhiều pha bóng của Việt Nam kết thúc bằng những cú đập từ vị trí bất lợi, trước khối chắn hai người. Những cú đập như vậy không sai về mặt kỹ thuật, nhưng tỷ lệ thành công thấp một cách có hệ thống.

Và đây là chỗ tôi phải nói thẳng về giới hạn của chính mình. Tôi không có bảng thống kê chính thức từ ban tổ chức Asiad 20: không có tỷ lệ đập bóng thành công, không có hiệu suất tấn công, không có số điểm chắn, không có tỷ lệ ace trên lỗi giao bóng, không có tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Những gì tôi có chỉ là tỷ số ba set và những gì mắt tôi thấy. Bia với đồng nghiệp Brazil, sáng hôm sau xin lại băng ghi âm của đàn em – tôi đã nhiều lần phải nhờ đồng nghiệp trẻ chia lại dữ liệu vì mải mê ăn mừng. Lần này tôi không ăn mừng. Tôi chỉ không có số.

Thiếu số nghĩa là mọi kết luận kỹ thuật phải được đặt ở mức thận trọng. Tôi không thể khẳng định đội chắn được bao nhiêu điểm, cũng không thể khẳng định Indonesia giao bóng vào đâu để phá bước một. Điều tôi có thể khẳng định là tỷ số, và tỷ số thì rất rõ ràng.

Đọc ba set như đọc một đường cong

Set một, 20-25. Đội tuyển còn giữ được nhịp. Những pha bóng dài xuất hiện, nghĩa là hai bên còn giằng co. Vấn đề nằm ở đoạn cuối set: khi tỷ số bước vào vùng quyết định, Việt Nam không giành được điểm số quan trọng. Đó là dấu hiệu của một đội chưa có người đủ bản lĩnh để nhận bóng ở thời khắc nặng nhất.

Set hai, 21-25. Đội tuyển chơi tốt hơn một chút về mặt kiểm soát bóng, nhưng vẫn thua ở đoạn cuối. Hai set, hai lần cùng một kiểu thất bại. Trong bóng chuyền, thua hai set theo cùng một kịch bản là tín hiệu nguy hiểm nhất, vì nó cho thấy vấn đề không phải cảm hứng nhất thời mà là cấu trúc.

Set ba, 18-25. Đây mới là con số khiến tôi ngồi lại lâu nhất trong sảnh báo chí. Tụt xuống dưới mốc 20 nghĩa là đội không còn giữ được thế trận ngang ngửa trong phần lớn thời gian của set. Nó không nhất thiết phản ánh thể lực, mà thường phản ánh niềm tin. Khi một đội đã thua hai set theo cùng một cách, set ba trở thành bài kiểm tra tâm lý, và hôm nay bài kiểm tra đó không đạt.

Có một chi tiết từ phía đối phương đáng để ghi lại: Indonesia không chơi quá xuất sắc. Đó là nhận định tôi nghe được và cũng là điều tôi cảm nhận được từ khán đài. Indonesia chơi đúng bài, kiên nhẫn, ít lỗi tự đánh, và tận dụng tốt sai số của đối thủ. Họ thắng vì Việt Nam tự làm khó mình, chứ không vì họ tạo ra một đẳng cấp mới.

Sự thật đó khó nghe hơn cả tỷ số.

Góc phản trực giác: 30 phút không giải thích nổi một mùa chuẩn bị

Câu chuyện chiếc xe buýt đến muộn rất dễ kể. Nó có nhân vật, có cao trào, có một biến cố cụ thể để quy về. Ban tổ chức lùi trận 30 phút. Ban huấn luyện phải đổi giáo án khởi động. Vận động viên bị ảnh hưởng tâm lý. Cộng lại, ta có một lời giải thích gọn gàng cho thất bại 0-3.

Tôi không mua cách lý giải đó, hoặc ít nhất là không mua toàn bộ.

Ba mươi phút không đủ để phá hủy một đội bóng được chuẩn bị tử tế. Ba mươi phút đủ để làm xáo trộn một đội vốn đã mong manh ở khâu cảm nhịp. Khác biệt nằm ở chỗ đó. Với một đội chơi dựa trên bước một và nhịp chuyền hai, việc khởi động bị ngắt quãng và phải làm lại từ đầu có thể lấy đi một chút cảm giác bóng. Nhưng nó không thể lấy đi khả năng chuyền một nếu khả năng đó đã được xây dựng vững chắc. Với một đội chủ yếu dựa vào sức đánh cá nhân, 30 phút gần như không ảnh hưởng. Nói cách khác, mức độ tổn thương trước biến cố hậu cần phản ánh chính mức độ phụ thuộc của lối chơi.

Đó là điểm mù.

Đội tuyển nữ Việt Nam bước vào trận này với một hệ thống chuyền một chưa ổn định. Đây là vấn đề xây dựng đội, không phải vấn đề xe buýt. Bước một là kỹ năng tốn thời gian nhất để rèn, và cũng là kỹ năng dễ bị đánh sập nhất khi lịch thi đấu dày. Một đội muốn chơi nhanh mà không có bước một vững thì đang xây nhà trên nền cát.

Ở đây tôi muốn nói tới khái niệm quản lý tải trọng. Người ta hay nói về nó như một câu chuyện khoa học thể thao đầy lãng mạn: giữ chân trụ cột, xoay tua hợp lý, tính toán thể lực cho cả mùa. Nhưng trong thực tế, quản lý tải trọng ở các đội bóng chuyền nữ khu vực thường được dùng để nhường chỗ cho các tour giao hữu và sự kiện thương mại. Khi lịch giao hữu dày lên, thời gian cho những buổi tập chuyên sâu về bước một bị bào mòn. Ta vẫn thấy những trận giao hữu hào nhoáng, những giải đấu mời có khán giả đông, nhưng ít ai kiểm tra xem số giờ tập chuyền một của đội đã tăng hay giảm.

Thêm một điểm nữa. Trận này không có tên cầu thủ nào được nhắc tới, không có đội hình xuất phát, không có sơ đồ phân bổ bóng. Điều đó khiến mọi phân tích về cá nhân trở thành phỏng đoán. Tôi không muốn biến một trận thua tập thể thành câu chuyện về một vài cái tên. Bóng chuyền là môn mà một người chơi dở thì cả hệ thống dở, và một hệ thống dở thì không ai chơi hay được.

Hơn 5.000 người xem livestream của ba cựu tuyển thủ, tôi không còn cô đơn. Tối hôm đó, ba người từng khoác áo đội tuyển ngồi trước màn hình, tua đi tua lại những pha bóng ở set hai. Cả ba đều chỉ vào cùng một vị trí: vùng giao nhau giữa người nhận bóng số 1 và người nhận bóng số 5. Đó là vùng chết của mọi hệ thống chuyền một. Indonesia không cần làm gì cao siêu. Họ chỉ cần gửi bóng tới đó.

Giá trị thương mại và giá trị thi đấu

Trong nhiều năm làm nghề, tôi thấy một nghịch lý lặp đi lặp lại ở thể thao nữ Việt Nam. Các giải đấu nữ ngày càng được đầu tư về mặt hình ảnh, ngày càng nhiều nhà tài trợ, ngày càng nhiều buổi livestream. Đó là điều tốt. Nhưng đồng thời, áp lực phải xuất hiện, phải thi đấu giao hữu, phải có mặt ở các sự kiện quảng bá cũng tăng lên. Thời gian cho những thứ vô hình như rèn bước một, xây khối chắn, luyện bài phòng thủ chuyển tiếp không tăng tương ứng.

Cú đúp của cô gái 17 tuổi ở Lạch Tray, tôi viết lại bằng mồ hôi chứ không phải mực. Nhưng nếu chỉ giữ lại khoảnh khắc, ta sẽ bỏ quên phần khó nhất nằm sau nó: những buổi tập nhận bóng dưới nắng, những lần chuyền một hỏng bị bắt làm lại ba mươi lần. Vinh quang là phần nổi. Chuyền một là phần chìm.

Ở châu Á, đẳng cấp được phân tầng rất rõ. Trung Quốc và Nhật Bản ở nhóm tranh huy chương. Thái Lan ở nhóm có thể gây khó cho bất kỳ ai. Việt Nam và Indonesia nằm ở nhóm hai, nhóm mà mỗi trận đấu đều có thể đi theo bất kỳ hướng nào tùy vào phong độ trong ngày. Thất bại hôm nay không đẩy Việt Nam ra khỏi nhóm hai. Nó chỉ xác nhận một điều: khoảng cách giữa Việt Nam và Indonesia trong khu vực đã bị xóa bỏ, thậm chí đảo chiều trong những thời điểm quyết định.

Vấn đề của một đội ở nhóm hai không phải là thiếu tài năng. Vấn đề là thiếu sự ổn định. Và sự ổn định chỉ đến từ những khâu không hào nhoáng.

Nghĩ tiếp

Tôi không tin vào những kết luận kiểu một trận thua nói lên tất cả, hay một trận thắng xóa sạch mọi nghi ngờ. Một trận đấu là một mẫu nhỏ. Mẫu nhỏ không đủ để kết luận về trình độ của cả nền bóng chuyền nữ Việt Nam.

Nhưng có một điều tôi tin. Nếu trong vài tháng tới, ban huấn luyện vẫn nói về thể lực và tâm lý mà không nói về bước một, thì hướng đi sẽ khó đổi. Bước một là gốc. Chuyền hai là thân. Tấn công là ngọn. Chăm ngọn mà bỏ gốc thì cây không đứng được.

Cổ động viên 60 tuổi vẫn chạy được 100 mét sau bàn thắng, chỉ là tôi. Và một cổ động viên 60 tuổi chạy được 100 mét thì cũng đủ kiên nhẫn để chờ một đội bóng học lại bài nhận bóng từ đầu. Điều tôi muốn thấy ở trận tranh hạng 7-8 không phải là một tỷ số đẹp. Tôi muốn thấy ai đó trong ban huấn luyện ghi ra giấy đúng ba chữ: chuyền một ổn định. Ba chữ đó, nếu được viết nghiêm túc, sẽ có giá trị hơn mọi bài phát biểu sau trận.