Những ô trống bên rìa sân: bóng chuyền nữ Việt Nam và cuốn sổ chưa ai điền

Tôi ngồi ở hàng ghế thứ tư trong một nhà thi đấu thuộc hệ thống V.League. Trận nữ đánh trước. Bên phải tôi là một ghế trống suốt bốn mươi phút. Bên trái, một phóng viên trẻ ghi tỉ số từng set vào điện thoại rồi cất đi. Bàn kỹ thuật ở góc sân có ba người: hai người mở laptop, một người cầm bảng tay. Khi set hai bắt đầu, tôi cũng bắt đầu đếm. Số lần đường bóng thứ nhất được đưa tới đúng vị trí lý tưởng để chuyền hai chạy bài. Số lần chuyền hai phải rời vị trí để cứu bóng. Số lần đội chủ nhà mắc kẹt ở vòng xoay có chuyền hai nằm hàng sau. Hết set hai, tôi có bốn mươi ba dòng trong cuốn sổ. Buổi tối cùng ngày, trận nam đánh sau. Tôi định đếm lại đúng như vậy. Nhưng lần này không cần. Một tờ A4 in sẵn chỉ số được đặt lên bàn trước khi hai đội rời sân. Cùng một giải, cùng một ban tổ chức, cùng một nhà thi đấu, cùng một ngày. Khoảng cách tôi muốn nói tới nằm ở đó. Không nằm ở tài năng. Cũng không nằm ở khán đài, bởi chỗ ngồi trận nữ vẫn kín. Nó nằm ở khâu ghi chép. Bóng chuyền nữ Việt Nam trong khoảng năm năm trở lại đây đã thay đổi nhanh hơn tốc độ mà các công cụ đo lường của chúng ta theo kịp. Đội tuyển quốc gia bước ra những sân chơi mà trước đó người hâm mộ chỉ biết qua truyền hình: các kỳ AVC Challenge Cup, vòng loại châu lục, những chuyến tập huấn dài ngày ở nước ngoài. Ở cấp câu lạc bộ, ngoại binh xuất hiện thường xuyên hơn. Và cầu thủ Việt Nam ra nước ngoài thi đấu, kéo theo một chuỗi thủ tục mà rất ít khán giả từng nghe tên, trong đó có ITC, giấy chứng nhận chuyển nhượng quốc tế. Không có tờ giấy ấy, mọi thoả thuận chỉ là lời nói miệng. Một chu kỳ Olympic kéo theo lịch thi đấu dày, và mỗi giải lại có hệ số điểm riêng. VNL, giải thương mại thường niên của FIVB, từ lâu đã là chiến trường tích điểm xếp hạng hơn là sân giao hữu. Với các đội Đông Nam Á, mỗi trận ở đó là một mũi khoan vào thứ hạng, và thứ hạng quyết định lá thăm ở vòng loại. Nhưng khi tôi tìm lại dữ liệu của chính những trận ấy, cụ thể là hiệu suất tấn công theo từng vị trí, tỉ lệ phòng thủ, số lần chắn bóng thành công mỗi set, thứ nhận được thường chỉ là bảng điểm. Tỉ số thì có. Câu chuyện nằm sau tỉ số thì nằm lại trong sổ tay của vài người ngồi rìa sân. Không ai mở sóng cho tôi, nên tôi đi tìm những đôi tai chưa từng được phục vụ. Tôi không viết dòng này để quy tội cho một cá nhân nào. Đây là một đặc điểm cấu trúc, và cấu trúc thì luôn có lý do tồn tại của nó. Bắt đầu từ chỉ số quan trọng nhất và cũng ít được nhắc nhất: tỉ lệ chuyền một hoàn hảo. Đó là phần trăm số đường bóng thứ nhất được đưa tới đúng vị trí lý tưởng, cho phép chuyền hai chạy đủ bài tấn công. Khi chỉ số này tụt, mọi thứ phía sau sụp theo. Chuyền hai buộc phải rời khỏi vị trí. Hai phụ công không còn chạy được quả nhanh ở giữa lưới. Hàng chắn đối phương chỉ cần đọc một hướng. Tôi đếm được điều đó bằng mắt. Nhưng đếm bằng mắt chỉ ra được xu hướng, không ra được tỉ lệ. Và tỉ lệ mới là thứ thay đổi cách huấn luyện. Lấy ví dụ vòng xoay kẹt. Đây là tình huống một đội liên tục không ghi được điểm trong lúc đối phương chạy một mạch, thường xảy ra khi chuyền hai nằm ở hàng sau và đội chỉ còn hai mũi tấn công thực sự. Trong cuốn sổ của tôi, vòng xoay ấy lặp lại sáu lần trong set hai. Một huấn luyện viên có dữ liệu sẽ nhìn thấy tín hiệu đó sau hai trận, không phải sau hai tháng. Rồi đến quyền thay người hai-đổi-ba. Luật cho phép thay một phụ công hàng trước và chuyền hai bằng một chuyền hai dự bị cùng một đối chuyền, để giữ đủ ba mũi tấn công ở hàng trước. Đây là quyết định thuần tuý dựa trên dữ liệu: bạn cần biết chính xác ai đang chắn tốt, ai đang ghi điểm ở biên, và đối thủ đang khai thác khoảng trống nào. Không có số, quyết định ấy trở thành phán đoán cảm tính. Ở hàng sau, tỉ lệ phòng thủ và số lần cứu bóng thành công nói lên nhiều hơn tổng số điểm. Một libero có thể không ghi một điểm nào và vẫn là người quyết định trận đấu, bởi mỗi đường bóng cứu được là một cơ hội tấn công được giữ lại. Nhưng trong bảng thống kê mà ban tổ chức phát cho báo chí ở nhiều giải trong nước, cột dành cho libero thường trống. Không phải vì libero không làm gì, mà vì không ai ghi. Cũng cần phân biệt hai khái niệm hay bị dùng lẫn: tỉ lệ tấn công thành công và hiệu suất tấn công. Tỉ lệ thành công chỉ tính những pha ghi điểm trên tổng số pha đánh. Hiệu suất trừ đi cả những pha bị chắn và những pha đánh hỏng. Một chủ công đạt tỉ lệ thành công cao vẫn có thể có hiệu suất thấp nếu số lần đánh hỏng tương ứng cũng lớn. Nhìn vào tỉ lệ thành công, ta thấy một ngôi sao. Nhìn vào hiệu suất, ta thấy một lựa chọn chiến thuật có thể đang đốt điểm. Và đây là chỗ tôi muốn dừng lâu hơn một chút: tấn công ngoài hệ thống. Đó là những pha ghi điểm trong thế bóng hỏng, khi đường chuyền một không đạt yêu cầu và người tấn công phải tự giải quyết bằng năng lực cá nhân. Đây là chỉ số đẹp nhất của bóng chuyền nữ Việt Nam, và cũng là chỉ số khó đo nhất. Nó không nằm trong bất kỳ bảng in sẵn nào. Muốn có nó, bạn phải xem lại băng hình và tự gán nhãn từng pha bóng. Những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền được nhắc nhiều trên mặt báo. Trong khi đó, công việc của một libero như Nguyễn Thị Kim Liên hay của một phụ công đứng chắn ở giữa lưới thì ít khi được ghi lại thành số. Đó là nghịch lý quen thuộc: phần dễ nhìn thấy nhất của môn thể thao này lại là phần được ghi chép nhiều nhất, còn phần quyết định thì nằm ngoài trang giấy. Tôi đã từng làm việc gán nhãn bằng tay cho một giải kéo dài mười ngày. Mất khoảng hai mươi giờ cho tám trận. Kết quả không đủ để kết luận thống kê, nhưng đủ để thấy một điều: phần lớn điểm số của các đội bóng nữ Việt Nam trong những trận tôi xem đến từ thế bóng hỏng, không phải từ bài bản được dàn dựng. Nói cách khác, chúng ta đang thắng bằng bản năng nhiều hơn bằng hệ thống. Đó là một thông tin có giá trị, và nó chỉ xuất hiện khi có người chịu ngồi lại gán nhãn. Phía trên tất cả những chỉ số kỹ thuật ấy là một tầng khác: dòng chảy của con người. Chuyển nhượng, hợp đồng, giấy tờ. Mỗi thương vụ chuyển nhượng đều là một cuộc chia ly được ký bằng mực. Cầu thủ đi, đội bóng mất một mắt xích, và khoảng trống ấy chỉ hiện ra rõ sau khoảng ba vòng đấu, khi các đối thủ đã kịp đọc được điểm yếu mới. Có một phản xạ dễ hiểu: thấy thiếu dữ liệu thì kết luận ngay rằng có bất công. Tôi đã nhiều lần suýt viết như vậy, và tôi buộc mình dừng lại. Thiếu dữ liệu không tự động đồng nghĩa với bị đối xử tệ. Có những giải bóng chuyền nữ được ghi chép rất đầy đủ mà vẫn không bán hết vé. Ngược lại, có những trận được ghi chép sơ sài vì ban tổ chức thiếu nhân lực, không vì thiếu thiện chí. Nếu tôi gộp hai chuyện đó làm một, tôi vừa nói sai sự thật, vừa làm hỏng chính mục đích mình theo đuổi. Khi mọi micro đều hướng về một phía, tôi chọn đứng vào khoảng trống. Nhưng đứng vào khoảng trống rồi thì phải chịu trách nhiệm về những gì mình nói ở đó. Có một điểm phản trực giác khác, và tôi tin vào nó hơn: nhiều dữ liệu hơn không tự động làm tranh cãi biến mất. Nó chỉ chuyển tranh cãi từ sân sang phòng xem lại. Chúng ta đã thấy điều đó ở môn bóng đá, khi công nghệ hỗ trợ trọng tài ra đời với lời hứa cắt giảm sai sót. Số sai sót giảm. Số tranh cãi thì không, vì vùng xám của luật vẫn còn nguyên, và vùng xám ấy giờ có thêm một màn hình để soi vào. Bóng chuyền cũng vậy. Khi có thêm số liệu về chạm bóng, chạm lưới, chạm vạch, sẽ có thêm những cuộc tranh luận về ngưỡng. Điều đó tốt cho môn thể thao này. Nhưng nó không phải lời giải cho bài toán niềm tin. Điều tôi thực sự tin là thế này: giá trị thương mại của bóng chuyền nữ đang được định giá bằng cảm giác, còn giá trị thi đấu đang được định giá bằng dữ liệu. Hai cái cân khác nhau, đặt ở hai căn phòng khác nhau, và người quyết định ngân sách đứng ở căn phòng bên trái. Trước mắt, tôi chỉ mong một việc nhỏ và cụ thể: cột dành cho libero được điền. Sau đó là tỉ lệ chuyền một hoàn hảo theo từng set. Và sau đó, có lẽ, một tờ A4 đặt trên bàn trước khi hai đội rời sân, ở trận nữ, đặt cùng giờ với trận nam. Tôi không chỉ kể trận đấu; tôi kể về những con người bị xếp sau bảng tỉ số. Bóng chuyền nữ Việt Nam đang được viết bằng bản năng, bằng những pha cứu bóng mà không ai đếm. Khi chúng ta bắt đầu đếm, chúng ta sẽ biết mình đang thắng nhờ đâu, và đang thua ở chỗ nào.