Nước mắt của Torito: Isaac del Toro và mười bốn giây không thể lấy lại

NƯỚC MẮT CỦA TORITO: ISAAC DEL TORO VÀ MƯỜI BỐN GIÂY KHÔNG THỂ LẤY LẠI

Khi bánh trước của chiếc xe đua lướt qua vạch đích, tôi đang ngồi trong căn phòng nhỏ ở Osaka, bên ly trà đã nguội từ lâu. Trên màn hình, Isaac del Toro — cậu tay đua trẻ người Mexico mà người hâm mộ gọi bằng biệt danh "Torito" — đứng thẳng trên yên xe, đôi vai run lên, rồi gục đầu xuống ghi-đông và khóc. Không phải thứ nước mắt giận dữ của kẻ bị tước đoạt. Đó là thứ nước mắt của một người vừa chạm tay vào điều mình khao khát nhất, rồi cảm nhận nó tuột khỏi tầm với trong vài giây cuối cùng.

Vị trí thứ năm. Nếu đặt con số ấy cạnh bảng kết quả, người ta sẽ đọc nó bằng giọng trung tính, thậm chí thờ ơ. Nhưng phía sau nó là sáu giờ mười bảy phút mười tám giây trên yên xe. Sáu giờ mười bảy phút của gió ngược, của những con dốc bào mòn đôi chân, của những lần bung sức mà chỉ người trong cuộc mới hiểu. Đứng thứ năm ở một giải vô địch thế giới đường trường không có nghĩa là về sau bốn người. Nó có nghĩa là đã trụ lại qua gần sáu tiếng rưỡi, để rồi dừng lại cách chiếc áo cầu vồng đúng mười bốn giây.

Mười bốn giây. Tôi đã viết suốt năm thập kỷ về những khoảng cách. Bánh xe lăn qua tuổi tôi, và tôi chép lại bằng vần. Tôi học được một điều: trong thể thao, thứ đau nhất không phải là khoảng cách dài đến mức ta không thể nhìn thấy đích, mà là khoảng cách ngắn đến mức ta có thể nhìn thấy nó bằng mắt thường.

Để hiểu vì sao mười bốn giây ấy lại nặng đến vậy, cần đặt nó vào đúng bối cảnh của một giải vô địch thế giới đường trường. Khác với các giải đấu kéo dài nhiều tuần, đây là cuộc đua một ngày. Mọi thứ được nén lại trong vài giờ đồng hồ, và không có ngày mai để sửa sai. Các đội tuyển quốc gia tập hợp những tay đua vốn là đồng đội ở cấp câu lạc bộ, nhưng lần này họ khoác lên mình màu áo tổ quốc. Chiến thắng duy nhất được tính là chiếc áo cầu vồng — biểu tượng của nhà vô địch thế giới, thứ mà bất kỳ tay đua đường trường nào cũng mơ ước một lần trong đời.

Del Toro sinh ra ở Ensenada, Baja California, một vùng đất nằm sát biên giới phía bắc Mexico. Cậu trưởng thành trong một nền xe đạp không có bề dày lịch sử, nơi mỗi tay đua vươn ra đấu trường quốc tế đều phải tự bơi giữa dòng nước lạnh. Ở cấp câu lạc bộ, cậu khoác áo UAE Team Emirates — một trong những đội đua được đầu tư mạnh nhất của làng xe đạp thế giới hiện nay. Đó là nghịch lý quen thuộc của môn thể thao này: cùng một ông chủ tài trợ, cùng một phòng thay đồ, nhưng khi mùa hè đến, các đồng đội tách ra khoác áo những quốc gia khác nhau.

Trên đường đua hôm ấy, người về nhất là Brandon McNulty, tay đua người Mỹ — cũng thuộc UAE Team Emirates. Về nhì là Michael Matthews, người Australia. Về ba là Mathieu van der Poel, tay đua Hà Lan với bảng thành tích dày đặc. Trong nhóm đầu còn có Quinn Simmons, một tay đua trẻ khác của nước Mỹ. Bốn cái tên ấy đại diện cho bốn quốc gia, bốn phong cách, và bốn cách kết thúc một cuộc đua đường trường. Del Toro đứng thứ năm — ngay sau họ, và cách họ không xa.

Người ta gọi cậu ấy là Torito — "chú bò nhỏ". Đó là biệt danh mà người hâm mộ Mexico đặt cho cậu, vừa trìu mến vừa mang theo một chút tinh nghịch. Nhưng trong một cuộc đua đường trường, nơi mọi thứ được đo bằng sức bền và sự tỉnh táo, hình ảnh một chú bò nhỏ mạnh mẽ thì đúng, mà cũng chưa đủ. Bởi cuộc đua hôm ấy không hỏi cậu có mạnh hay không. Nó hỏi cậu có đủ khôn ngoan để đứng đúng chỗ vào đúng lúc hay không.

Với một tay đua đến từ Mexico — một đất nước mà xe đạp đường trường chưa từng là môn thể thao mũi nhọn — mỗi lần xuất hiện trong nhóm đầu của một giải vô địch thế giới là một lần mở đường. Trước Del Toro, người Mexico hiếm khi được nhắc đến trong những cuộc đua đường trường đỉnh cao. Cậu ấy không chỉ đua cho bản thân, mà đua cho một quốc gia đang khao khát được công nhận trên bản đồ xe đạp thế giới. Áp lực ấy không hề nhẹ, và có lẽ nó chính là một phần của những giọt nước mắt trên ghi-đông.

Trong căn phòng biên tập nhỏ của mình, tôi thường nói với các đồng nghiệp trẻ rằng: một cuộc đua đường trường dài sáu tiếng không được quyết định ở sáu tiếng ấy. Nó được quyết định ở mười phút cuối, và đôi khi chỉ ở ba trăm mét cuối. Cái khó của nghề viết là ta phải kể câu chuyện của cả sáu tiếng, nhưng lại phải hiểu rằng vận mệnh thật sự nằm ở khoảnh khắc mà không ai kịp nhìn.

Del Toro đã làm được phần khó nhất: trụ lại. Trong một cuộc đua bị bào mòn bởi những con dốc và tốc độ khủng khiếp, rất nhiều tay đua gục ngã trước khi đến được quãng cuối. Việc cậu có mặt trong nhóm đầu sau sáu giờ mười bảy phút nói lên một điều về sức bền của cậu — về khả năng chịu đựng, hồi phục và giữ vị trí qua hàng trăm lần tăng tốc. Nhưng cuộc đua không chỉ hỏi cậu điều đó. Nó hỏi thêm một câu khác ở những mét cuối: cậu có ở đúng chỗ, vào đúng khoảnh khắc, để tung ra cú nước rút quyết định?

Đó chính là chỗ del Toro thừa nhận mình thua. Trong bài phỏng vấn với ESPN, cậu nói: "Có lẽ ở pha nước rút, tôi đã không được đặt vào vị trí tốt nhất." Cậu không đổ lỗi cho đôi chân. Cậu không viện cớ sức khỏe. Cậu chỉ ra đúng điểm mù của mình: khả năng chọn vị trí — thứ mà trong xe đạp người ta gọi là race craft, nghệ thuật của việc đọc cuộc đua.

Người ngoài thường nghĩ xe đạp đường trường là môn của đôi chân. Đúng, nhưng chưa đủ. Ở tốc độ sáu mươi cây số một giờ, trong một nhóm mười lăm tay đua chen chúc nhau, sự khác biệt giữa huy chương và vị trí thứ năm không nằm ở công suất. Nó nằm ở vị trí trong đoàn. Một tay đua có thể đạp mạnh hơn đối thủ nhưng vẫn thua, chỉ vì bị kẹt trong gió, bị chặn ở khúc cua, hoặc tung cú nước rút quá sớm.

Del Toro không nói rằng cậu yếu. Cậu nói rằng cậu bị đặt sai chỗ. Đó là hai chẩn đoán hoàn toàn khác nhau. Một cái thuộc về thể lực — thứ khó sửa trong vài tháng. Một cái thuộc về kinh nghiệm — thứ có thể tích lũy qua từng mùa giải. Và với một tay đua trẻ, chẩn đoán thứ hai là tin tốt, dù nó đến trong nước mắt.

Ba tay đua đứng trên del Toro hôm ấy đại diện cho ba kiểu kết thúc khác nhau, và việc họ cùng có mặt trong nhóm đầu cho ta biết nhiều điều về con đường đua.

Brandon McNulty — người giành chiến thắng — thuộc mẫu tay đua bền bỉ, mạnh trên đường trường tính giờ. Anh có thể duy trì công suất cao trong thời gian dài và thường không thắng bằng cú nước rút thuần túy, mà bằng cách bào mòn đối thủ đến mức không còn ai đủ sức đua nước rút. Cách anh ấy thắng là cách của sự kiên nhẫn: đi trước, giữ tốc độ, và để đối thủ tự gục.

Michael Matthews, người về nhì, lại là mẫu ngược lại. Anh là tay đua có tốc độ kết thúc tốt, mạnh trong nhóm nhỏ ở quãng cuối. Anh không cần bỏ xa đối thủ mười cây số; anh chỉ cần còn đủ sức để tung cú nước rút ở hai trăm mét cuối, và thường thắng ở đúng khoảng cách ấy.

Mathieu van der Poel — người về ba — là tay đua có thể ví như một nghệ sĩ của những pha tấn công ngắn. Anh mạnh trên những con dốc ngắn, dốc đứng kiểu kinh điển của xe đạp châu Âu, và có khả năng tách khỏi đoàn ở đúng khoảnh khắc. Anh không phải người nước rút thuần túy, cũng không phải người leo núi thuần túy. Anh là kiểu tay đua có thể thắng bằng cách tạo ra khoảnh khắc của riêng mình.

Ba phong cách ấy cùng có mặt trong nhóm đầu nói lên rằng đường đua hôm ấy đã chọn lọc theo cách riêng: nó không cho phép một cuộc nước rút toàn đoàn, mà cũng không cho phép một tay đua đơn độc về trước. Nó tạo ra một nhóm nhỏ, nơi mà sự khác biệt cuối cùng được quyết định bằng sự kết hợp giữa sức bền còn lại, khả năng chọn vị trí và tốc độ kết thúc. Đó là kiểu kết thúc khắc nghiệt nhất cho một tay đua trẻ, vì nó đòi hỏi gần như mọi kỹ năng cùng lúc.

Kiểu kết thúc ấy cũng khiến cho kết quả cuối cùng trở nên khó đoán và khó lý giải hơn bất kỳ môn thể thao nào khác. Bởi vì trong một nhóm nhỏ, mọi thứ đều phụ thuộc vào vị trí tương đối giữa các tay đua. Ai đi trước người đó chịu gió, ai đi sau người đó tiết kiệm sức. Ở hai trăm mét cuối, khi mọi người đồng loạt bung ra, khoảng cách được tạo ra không phải bằng sức mạnh đơn thuần, mà bằng sự phối hợp giữa thời điểm, vị trí và tốc độ. Một tay đua có thể đạp mạnh hơn tất cả nhưng vẫn về đích sau, chỉ vì đã bắt đầu cú nước rút sai thời điểm ba trăm mét trước đó.

Ở quãng cuối của một cuộc đua đường trường, có một khoảnh khắc mà tôi luôn muốn quay lại nhiều lần: khoảnh khắc nhóm đầu tách ra khỏi đoàn chính. Nó không diễn ra đột ngột như một bàn thắng. Nó diễn ra từ từ, qua từng vòng đạp, từng cú tăng tốc, cho đến khi chỉ còn lại những người đủ sức. Và trong nhóm nhỏ ấy, mỗi tay đua đều biết rằng mình phải chọn: tấn công, hay chờ đợi. Del Toro đã chờ đợi — và sự chờ đợi ấy đúng, chỉ có vị trí là chưa.

Và del Toro đứng ngay sau ba người ấy. Mười bốn giây sau McNulty. Trên một đường đua dài hơn hai trăm cây số, mười bốn giây là con số khiến người ta phải suy nghĩ. Nếu đây là một cuộc đua đường trường tính giờ, mười bốn giây là khoảng cách của một sai lầm nhỏ ở khúc cua cuối. Nếu đây là một cú nước rút, mười bốn giây là khoảng cách giữa người tung đúng lúc và người tung quá sớm. Ở cả hai trường hợp, nó không phải là khoảng cách của thể lực, mà là khoảng cách của quyết định.

Mười bốn giây ấy cũng là lời nhắc nhở về cách chúng ta đọc kết quả thể thao. Trên bảng xếp hạng, người ta chỉ thấy một dãy số: một, hai, ba, bốn, năm. Nhưng phía sau mỗi con số là một chuỗi quyết định nhỏ được đưa ra trong điều kiện mà bình thường ta không thể nhìn thấy. Del Toro đứng thứ năm không phải vì cậu ấy kém hơn bốn người kia về mọi mặt. Cậu ấy đứng thứ năm vì trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, ở một đoạn đường cụ thể, cậu ấy đã chọn sai vị trí, và mười bốn giây đã trôi qua trước khi cậu ấy có cơ hội sửa lại.

Tôi đã theo dõi những cuộc đua vòng quanh nước Ý và nước Pháp trong nhiều mùa giải. Tôi đã thấy những tay đua vĩ đại nhất của thế hệ mình gục ngã trên những con đèo, và tôi đã thấy họ đứng dậy vào ngày hôm sau. Xe đạp đường trường dạy cho người xem một điều mà bóng đá đôi khi che giấu: rằng thể thao không phải là một chuỗi trận thắng, mà là một chuỗi những lần gần như thắng. Và người ta chỉ trở thành huyền thoại khi biết sống cùng những lần gần như ấy.

Tôi đã nói chuyện với không ít nhà phân tích dữ liệu trong những năm gần đây. Họ đến với xe đạp mang theo công suất, chỉ số tim, mô hình dự báo. Họ nói với tôi về watt trên kilogram, về phân bố năng lượng, về những con số có thể đo được đến từng giây. Tôi tôn trọng nghề của họ. Nhưng tôi luôn nhớ rằng, trong cuộc đua hôm ấy, không có một con số công suất nào được công bố. Không có dữ liệu vị trí, không có bản đồ nhiệt về chỗ đứng của del Toro trong đoàn. Mọi kết luận về chiến thuật của cậu ấy, dù đúng hay sai, đều chỉ là suy đoán từ những gì mắt thường thấy được. Và đó là điều tôi luôn nhắc mình: con số giúp ta hiểu một phần câu chuyện, nhưng không bao giờ thay thế được khoảnh khắc.

Trong phòng biên tập, tôi có một quy tắc: trước khi đăng một con số, phải kiểm tra ba nguồn độc lập. Sáu giờ mười bảy phút mười tám giây — tôi đã đối chiếu. Mười bốn giây — tôi đã đối chiếu. Vị trí thứ năm — tôi đã đối chiếu. Nhưng cảm giác của del Toro khi gục đầu xuống ghi-đông thì không có nguồn nào kiểm chứng được. Nó chỉ tồn tại trong khoảnh khắc ấy, và nhiệm vụ của người viết là giữ nó lại, không phán xét.

Nhưng tôi cũng hiểu rằng, ở tuổi của những người trẻ đang viết về thể thao hôm nay, con số là ngôn ngữ chung. Tôi không phản đối điều đó. Tôi chỉ mong họ nhớ rằng, đằng sau mỗi con số là một con người, một cuộc đời, một hành trình dài. Sáu giờ mười bảy phút mười tám giây không phải là một chỉ số hiệu suất; nó là sáu giờ mười bảy phút mười tám giây của một người cụ thể, trong một ngày cụ thể, với những hy vọng cụ thể. Và cảm giác của người ấy vào khoảnh khắc kết thúc cuộc đua thì không con số nào diễn tả được.

Có một chi tiết mà tôi nghĩ nhiều người bỏ qua. McNulty, người chiến thắng, và del Toro, người về thứ năm, cùng thuộc UAE Team Emirates. Ở cấp câu lạc bộ, họ là đồng đội. Ở giải vô địch thế giới, họ đối đầu nhau trong màu áo hai quốc gia khác nhau. Đây là nét đặc thù của xe đạp mà bóng đá không có: một tay đua vừa thuộc về một đội đua thương mại, vừa thuộc về một quốc gia. Hai bản sắc cùng tồn tại, và đôi khi chúng kéo về hai hướng khác nhau.

Điều ấy có nghĩa là chiến thắng của McNulty không chỉ là chiến thắng của nước Mỹ. Nó cũng là một ngày đẹp của đội đua chủ quản. Và thất bại của del Toro, theo một nghĩa nào đó, cũng là một kết quả không tệ cho cùng đội đua ấy: hai tay đua trong top năm, một người vô địch. Nhưng với del Toro, cảm giác ấy không hề dịu đi. Vì khi khoác áo quốc gia, ta không đua cho ông chủ tài trợ. Ta đua cho mười bốn giây của chính mình.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại và nhìn theo một hướng khác. Người ta đã gọi hình ảnh del Toro khóc là "một trong những hình ảnh xúc động nhất" của giải. Và có lẽ đúng là như vậy. Nhưng chính vì nó xúc động, nó dễ dàng bị biến thành thứ khác: một câu chuyện truyền thông được dàn dựng cẩn thận, nơi nước mắt trở thành điểm bán hàng, và thất bại của một tay đua trẻ trở thành thứ để người ta tiêu thụ.

Tôi không phủ nhận cảm xúc của cậu ấy. Tôi chỉ muốn nhắc rằng, đằng sau tấm huy chương không có được, là một mục tiêu được đặt ra theo kiểu tất cả hoặc không gì cả. Cậu ấy nói: "Không ai nói với tôi điều gì ngoài chiếc áo cầu vồng... đó là tinh thần của chúng tôi." Một mục tiêu như vậy có thể truyền lửa, nhưng cũng có thể đè nặng. Khi bạn định nghĩa thành công bằng một thứ duy nhất, thì bất kỳ kết quả nào khác đều trở thành thất bại — kể cả một vị trí thứ năm sau sáu giờ mười bảy phút.

Và đây là điểm mù của ký ức tập thể: chúng ta nhớ một tay đua qua tấm huy chương, nhưng chúng ta quên rằng chính những người về thứ năm mới là những người gần như đã làm được điều không tưởng.

Có một câu hỏi mà tôi luôn đặt ra mỗi khi thấy một tay đua trẻ khóc vì thua: liệu nước mắt ấy sẽ nuôi cậu ấy lớn lên, hay sẽ trở thành gánh nặng? Trong bốn mươi chín năm quan sát ngành, tôi đã thấy cả hai. Có người biến nỗi đau thành nhiên liệu, đạp mạnh hơn vào mùa sau. Cũng có người bị chính kỳ vọng do mình tạo ra đè bẹp, và mãi mãi đứng sau vạch đích của chính mình.

Với del Toro, tôi muốn tin vào điều thứ nhất. Nhưng tôi cũng biết rằng, trong làng xe đạp hiện đại, một hình ảnh xúc động có thể lan nhanh hơn một kết quả. Và khi công chúng đã yêu một câu chuyện, họ sẽ vô thức đòi hỏi nó phải có kết thúc đẹp. Đó là áp lực mà không tay đua trẻ nào đáng phải chịu, nhưng lại là áp lực mà chính chúng ta tạo ra.

Trong khoảnh khắc ấy, tôi chợt nhớ lại một đêm khác, cách đây nhiều năm. Đêm ấy trên đất Nga, tôi ngồi trong phòng bình luận và nhìn một đội bóng châu Á dẫn trước đối thủ châu Âu hai bàn, rồi thua ngược trong những phút cuối. Đồng nghiệp trẻ ngồi cạnh tôi hét lên rằng chúng ta sắp làm nên lịch sử. Tôi im lặng, và sau trận, tôi hiểu thủy triều rút đi chỉ để trả lại nỗi buồn. Tôi học được rằng, có những thất bại không cần phải đổ lỗi cho ai, chỉ cần được kể lại cho đúng.

Del Toro hôm nay cũng vậy. Cậu ấy không thua vì kém cỏi. Cậu ấy thua vì một khoảnh khắc bị đặt sai chỗ, sau khi đã làm được những điều mà phần lớn các tay đua khác không làm nổi. Tiếng vỗ tay trong sân trống, tôi nghe rõ hơn cả tiếng sóng. Và tiếng khóc của một tay đua trẻ trên ghi-đông, tôi nghe nó như tiếng của cả một thế hệ đang học cách đứng dậy sau vạch đích.

Điều tôi quan tâm nhất, sau tất cả, không phải là kết quả của một cuộc đua. Đó là câu hỏi liệu một vị trí thứ năm như thế này có thể mở ra điều gì cho nền xe đạp Mexico. Những quốc gia không có truyền thống thường cần một người đi trước. Del Toro có thể là người ấy. Nếu cậu ấy tiếp tục đứng trong nhóm đầu của những giải đấu lớn, sẽ có thêm những đứa trẻ ở Ensenada dám mơ về một chiếc áo cầu vồng. Và đó, theo tôi, là di sản lớn hơn bất kỳ tấm huy chương nào.

Chiếc áo cầu vồng không thuộc về del Toro năm nay. Nhưng con đường của cậu ấy chưa kết thúc ở vị trí thứ năm. Trong vài mùa giải tới, khi cậu đứng trước vạch xuất phát của một giải vô địch khác, tôi sẽ nhớ lại mười bốn giây ở đây. Và tôi sẽ tự hỏi: liệu cậu ấy có còn để khoảng cách ấy tuột khỏi tầm tay? Hay cậu ấy đã học được cách biến nó thành thứ mình kiểm soát? Câu trả lời không nằm trong bảng kết quả hôm nay, mà nằm ở quãng đường phía trước.